… भक्त माला भी थोड़ों की है ना। धन्ना भगत, नारद, मीरा आदि का नाम है। ...
25 May 2020
भगत धन्ना का परिचय
भगत धन्ना, जिन्हें धन्ना जाट, धन्ना बैरागी या संत धन्ना के नाम से भी जाना जाता है (जन्म 1415), एक भक्त कवि और वैष्णव संत थे। उनके तीन भजन गुरु ग्रंथ साहिब में संकलित हैं। उनका जन्म राजस्थान के टोंक जिले में, तहसील दूनी के पास स्थित धुवा गाँव में, एक हिंदू धालीवाल जाट परिवार में हुआ था।
आज उनके जन्मस्थान पर एक मंदिर और गुरुद्वारा स्थित है। हिंदू और सिख धर्म के अनुयायियों में उनके प्रति गहरी श्रद्धा है। उनके मंदिर से कुछ ही दूरी पर अरावली की पहाड़ियाँ हैं, जहाँ एक गुफा में धन्ना भगत तपस्या किया करते थे। वहीं एक प्राचीन शिव मंदिर भी स्थित है, जिसे धुंधलेश्वर महादेव मंदिर के नाम से जाना जाता है। सिख धर्म के ग्रंथों में भी धन्ना भगत का उल्लेख मिलता है।
हालाँकि भगत धन्ना ने कोई अलग पंथ की स्थापना नहीं की, फिर भी उनकी जाति से कई लोग उनके अनुयायी बन गए, जो आगे चलकर धनावंशी स्वामी कहलाए। धनावंशी स्वामी वर्तमान में राजस्थान के नागौर, जोधपुर, बीकानेर, चुरू, हनुमानगढ़, गंगानगर, झुंझुनूं, सीकर, जयपुर तथा पंजाब और हरियाणा के कुछ जिलों में फैले हुए हैं।
भगत धन्ना की जीवन से प्रेरणादायक कहानी
एक दिन गाँव में भारी बारिश हुई। सभी गाँव वाले ज्वार का बीज लेकर अपने-अपने खेतों में बोने के लिए जा रहे थे। भगत धन्ना भी ज्वार का बीज लेकर खेत की ओर जा रहे थे। रास्ते में उन्हें चार साधु मिले। धन्ना जी ने बैल रोक दिए, साधुओं को नमस्कार किया और उनके चरण छुए। साधुओं ने बताया कि वे दो दिन से भूखे हैं और अब जीवन की आशा भी छोड़ चुके हैं। यह सुनकर धन्ना जी ने कहा, “यह ज्वार का बीज है, आप इसे खाकर अपनी भूख मिटाइए।” भूखे साधु बीजों पर टूट पड़े और सारा ज्वार खा गए। उन्होंने धन्ना जी को धन्यवाद दिया और वहाँ से चले गए।
धन्ना जी जानते थे कि उनकी पत्नी का स्वभाव गर्म है और अगर उसे यह बात पता चली, तो वह नाराज़ होगी। इसलिए उन्होंने कंकर (छोटे पत्थर) इकट्ठा किए और उन्हें उसी थैले में भर लिया, जिसमें पहले ज्वार रखा था। फिर उन्होंने खेत में जाकर उन कंकरों को ऐसे बोना शुरू किया, जैसे ज्वार बो रहे हों। धन्ना जी भी बाकी किसानों के साथ घर लौट आए। दो महीने बाद जब सब किसानों के खेतों में ज्वार उगी, तो धन्ना जी के खेत में तूम्बों की बेल उग आई और उसमें बड़े-बड़े तूम्बे लगे हुए थे। एक पड़ोसी ने धन्ना जी की पत्नी से कहा, "आपके खेत में ज्वार नहीं उगी, तूम्बे उग आए हैं!" यह सुनकर वह खेत में गई और देखा कि दूसरों के खेतों में ज्वार की फसल थी, लेकिन बारिश के अभाव में वह सूख गई थी। धन्ना जी के खेत में हरी-भरी बेलें थीं और उन पर बड़े-बड़े तूम्बे लदे थे। उसने एक तूम्बा तोड़ा और सिर पर रखकर घर की ओर चली। घर पहुँचकर उसने वह तूम्बा धन्ना जी के सिर पर दे मारा। वह तूम्बा ज़मीन पर गिरते ही फट गया और उसके अंदर से साफ़, बड़े-बड़े ज्वार के दाने निकल आए। यह देख पत्नी आश्चर्यचकित रह गई। उसने सोचा कि शायद बाकी तूम्बों में भी यही हो। फिर वह धन्ना जी को साथ लेकर खेत गई और चादर बिछाकर तूम्बे फोड़ने लगी। हर तूम्बे से लगभग पाँच किलो ज्वार निकलता गया और देखते ही देखते ज्वार का ढेर लग गया।
जहाँ बाकी किसानों की फसल बारिश के अभाव में सूख गई थी और उन्हें एक दाना भी नसीब नहीं हुआ, वहीं भगत धन्ना जी ने गाँव के हर परिवार को लगभग दस-दस मन (चार-चार क्विंटल) ज्वार बाँटी। इसके बाद उनकी पत्नी का हृदय परिवर्तन हुआ और वह भी भक्ति मार्ग पर चल पड़ी। दोनों का उद्धार हो गया।
धन्ना भगत की भक्ति, समर्पण और करुणा से स्पष्ट होता है कि यदि भावना सच्ची हो तो ईश्वर स्वयं चमत्कार करते हैं। उन्होंने जो कुछ भी था, भूखे साधुओं को अर्पित कर दिया। यही कारण था कि ईश्वर ने उस सूखे खेत को तूम्बों की बेलों से हरा-भरा कर दिया। हर इंसान अगर भगवान पर विश्वास रखे, तो उसका जीवन भी हरा-भरा और समृद्ध हो सकता है — इसका एक उदाहरण है भक्त धन्ना का जीवन।
Introduction of Bhagat Dhanna
Bhagat Dhanna, also known as Dhanna Jat, Dhanna Bairagi, or Sant Dhanna (born in 1415), was a devotional poet and a Vaishnav saint. Three of his hymns are included in the Guru Granth Sahib. He was born in a Hindu Dhaliwal Jat family in Dhuwa village, near Dooni Tehsil in Tonk district, Rajasthan.
Today, there is a temple and a gurdwara built at his birthplace. People from both Hindu and Sikh religions have deep faith in him. Not far from the temple are the Aravalli hills, where Bhagat Dhanna used to meditate in a cave. There is also an ancient Shiva temple there, known as Dhundhleshwar Mahadev Temple. Bhagat Dhanna is also mentioned in Sikh scriptures.
Although Bhagat Dhanna did not start any new religious sect, many people from his community became his followers. These followers later came to be known as Dhanvanshi Swami. Today, the Dhanvanshi Swami community is spread across parts of Rajasthan such as Nagaur, Jodhpur, Bikaner, Churu, Hanumangarh, Ganganagar, Jhunjhunu, Sikar, Jaipur, and some districts of Punjab and Haryana.
An Inspiring Story from Bhagat Dhanna’s Life
One day, it rained heavily in the village. All the villagers were going to their fields with sorghum (jowar) seeds to sow. Bhagat Dhanna also took sorghum seeds and headed to his field. On the way, he saw four sages (sadhus). Dhanna stopped his bullock cart, greeted them respectfully, and touched their feet. The sadhus told him they had not eaten anything for two days and were close to death. Dhanna said, “These are sorghum seeds. Please eat them and satisfy your hunger.” The hungry sages immediately ate all the seeds. They thanked Dhanna and went on their way.
Dhanna knew that his wife had a short temper, and if she found out, she would get angry. So, he collected small stones and filled the seed sack with them. He then went to his field and started sowing the stones, pretending they were seeds. Like other farmers, Dhanna returned home. Two months later, while others had sorghum crops growing in their fields, Dhanna's field had vines with large gourds (tumbas) growing all over. One neighbor told Dhanna’s wife, “You haven’t grown sorghum in your field? Only gourds are growing!” Curious, she went to the field. She saw that other fields had sorghum, but the crop had dried up due to lack of rain. But Dhanna's field was green with vines and had many large gourds. She picked up one gourd and carried it home. When she reached home, she angrily hit Dhanna on the head with the gourd. The gourd split open on the ground, and from inside came clean, large sorghum grains! Shocked and amazed, she thought that maybe the other gourds had the same inside. She took Dhanna with her to the field, spread a cloth, and began breaking the gourds. From each gourd, around 5 kilos of sorghum came out, and soon, a huge pile was collected.
While the crops in other fields had dried up and the farmers had nothing left, Dhanna distributed about 10 man (approximately 400 kg) of sorghum to each family in the village. After this miracle, Dhanna’s wife also turned to devotion and began walking the path of spirituality. Both were spiritually uplifted.
Bhagat Dhanna’s deep faith, devotion, and kindness show that when one's intentions are pure, God Himself performs miracles. Dhanna gave away everything he had to the hungry sages — and in return, God blessed his dry, stone-sown field with abundance. If every person has faith in God, their life too can become prosperous and full of joy — Bhagat Dhanna's life is a perfect example of this.
ధన్నా భక్తుడి పరిచయం
భగత్ ధన్నాను ధన్నా జాట్, ధన్నా బైరాగి లేదా సంత్ ధన్నా అని కూడా పిలుస్తారు (జననం 1415). ఆయన ఒక భక్త కవి మరియు వైష్ణవ భక్తుడు. ఆయన రాసిన మూడు భజనలు గురు గ్రంథ్ సాహెబులో చేర్చబడ్డాయి. ఆయన రాజస్థాన్ రాష్ట్రంలోని టోంక్ జిల్లా, దూణి తహసీల్ సమీపంలోని ధువా గ్రామంలో హిందూ ధలీవాల్ జాట్ కుటుంబంలో జన్మించారు.
ఇప్పుడు అతని జన్మస్థలంలో ఒక మందిరం మరియు గురుద్వారా నిర్మించబడ్డాయి. హిందూ మరియు సిక్కు మతాల వారందరికీ ఆయనపై ఎంతో భక్తి శ్రద్ధలు ఉన్నాయి. ఆ మందిరానికి సమీపంలోనే అరావళి కొండలు ఉన్నాయి, అక్కడ ధన్నా భగత్ గుహలో తపస్సు చేశారు. అక్కడే ఒక పురాతన శివాలయం ఉంది, దానిని ధుంధలేశ్వర్ మహాదేవ్ మందిరం అని పిలుస్తారు. సిక్కు గ్రంథాల్లో కూడా ధన్నా భగత్ గురించి ప్రస్తావించబడింది.
ధన్నా భక్తుడు ప్రత్యేకమైన మతాన్ని స్థాపించలేదు కానీ ఆయన జాతిలోని చాలామంది ఆయన శిష్యులయ్యారు. వీరిని తర్వాత ధన్వంశీ స్వామీ అని పిలిచారు. ఇవాళ ఈ సముదాయం రాజస్థాన్లోని నాగౌర్, జోధ్పూర్, బికానీర్, చూరు, హనుమాన్గఢ్, గంగానగర్, ఝున్ఝునూ, సీకర్, జైపూర్ అలాగే పంజాబ్, హర్యానాల్లోని కొన్ని జిల్లాల్లో విస్తరించి ఉంది.
ధన్నా భగత్ జీవితంలోని ఓ ప్రేరణాత్మక కథ
ఒక రోజు గ్రామంలో బాగా వర్షం పడింది. అందరు రైతులు జొన్న గింజలతో తమ పొలాలకు వెళ్లారు. భగత్ ధన్నా కూడా జొన్న గింజలు తీసుకుని తన పొలానికి వెళ్తూ ఉన్నాడు. మార్గమధ్యంలో నలుగురు సాధువులు ఎదురయ్యారు. ధన్నా వారిని చూసి తన బండిని ఆపి, సాధువులకు నమస్కరించి వారి పాదాలు తాకాడు. సాధువులు అన్నారు, ‘‘ మేము రెండు రోజులుగా ఏమి తినలేదు, ప్రాణాలు పోతున్నాయి’’ ధన్నా వెంటనే చెప్పాడు: ‘‘ఇవి జొన్న గింజలు, మీరు ఇవి తిని ఆకలిని తీర్చుకోండి’’ ఆకలితో ఉన్న సాధువులు ఆ గింజలన్నీ తిన్నారు. సాధువులు ధన్నాకు ధన్యవాదాలు చెప్పి వెళ్ళిపోయారు.
కోపిష్టి అయిన తన భార్యకు ఈ విషయం తెలిస్తే గొడవ చేస్తుందని తెలిసిన ధన్నా చిన్న చిన్న రాళ్ళను తీసుకుని జొన్న గింజల బస్తాలో నింపుకుని పొలంలో జొన్న గింజలు నాటుతున్నట్లుగా నటిస్తూ రాళ్ళను నాటాడు. ఆ తర్వాత ఇతర రైతులతో కలిసి ఇంటికి వచ్చేసాడు. రెండు నెలల తర్వాత, రైతులందరి పొలాల్లో జొన్న మొలిచింది, కానీ వర్షం లేకపోవడంతో అవి వాడిపోయి ఉన్నాయి. కానీ ధన్నా పొలంలో మాత్రం బాగా పెరిగిన తూమ్మపళ్ళు (సొర్రకాయ వంటి కాయలు) కనిపించాయి. ఒక పొరుగువాడు ధన్నా భార్యతో చెప్పాడు: "మీ పొలంలో జొన్నలు నాటలేదా? అన్నీ తూమ్మ పళ్ళే ఉన్నాయి!" ధన్నా భార్య పొలానికి వెళ్లి చూసింది – వేరే వాళ్ల పొలాల్లో వాడిపోయిన జొన్నలు మాత్రమే ఉన్నాయి, కానీ ధన్నా పొలంలో పచ్చటి, పెద్ద తూమ్మలు కనిపించాయి. ఆమె ఒక తూమ్మ తీసుకుని ఇంటికి వచ్చింది. కోపంగా ధన్నా తలపై తూమ్మను కొట్టింది. అది నేలపై పడి బద్దలైంది – అందులోంచి శుభ్రమైన, ఆరోగ్యకరమైన జొన్న గింజలు బయటపడ్డాయి! ఆమె ఆశ్చర్యపోయింది, అయితే మిగతా తూమ్మల్లో కూడా ఉండొచ్చు అని అనుకుని, వెంటనే ధన్నాను తీసుకుని తిరిగి పొలానికి వెళ్లింది. పొలంలో దుప్పటి పరిచి, తూమ్మలు పగలగొట్టింది. ఒక్కో తూమ్మ నుంచి సుమారు 5 కిలోల జొన్న వచ్చింది. కొద్దిసేపట్లో పెద్ద గింజల కుప్పలు కుప్పలుగా వచ్చాయి.
మిగతా రైతులకు పంట చేతికి రాలేదు. కానీ ధన్నా తన పొలంలో వచ్చిన గింజలతో గ్రామంలోని ప్రతి కుటుంబానికి దాదాపు 400 కిలోల జొన్నలను ఉచితంగా ఇచ్చాడు. ఈ అద్భుతాన్ని చూసి అతని భార్య కూడా భక్తిమార్గంలో నడవసాగింది. ఇద్దరూ ఆధ్యాత్మికంగా ఉన్నతిని పొందడం ప్రారంభించారు.
ధన్నా భగత్ యొక్క నిజమైన భక్తి, దానం మరియు దయ – ఇవన్నీ కలిగి ఉన్నప్పుడు, దేవుడు కూడా అద్భుతాలను సృష్టిస్తాడు అనే విషయాన్ని చూపుతాయి. ధన్నా తన దగ్గర ఉన్న అన్నీ ఆకలితో ఉన్న సాధువులకు ఇచ్చాడు. ఫలితంగా, దేవుడు కంకర్లు వేసిన పొలాన్నే తూమ్మలతో నిండిన, జొన్నలతో పచ్చగా మార్చారు. ప్రతి మనిషి భగవంతునిపై విశ్వాసం పెట్టుకుంటే అతని జీవితం కూడా పచ్చగా, సంపన్నంగా ఉంటుంది అనడానికి ధన్నా భక్తుడి జీవితం ఒక ఉదాహరణ.
தன்னா பக்தரின் அறிமுகம்
தன்னா பக்தர் என்பவர் ஒரு பக்த கவிஞராகவும் வைணவராகவும் இருந்தார். தன்னா ஜாட், தன்னா பைராகி அல்லது சந்த் தன்னா என்கிற பெயர்களாலும் அழைக்கப்பட்டார். அவரது மூன்று பாடல்கள் குரு கிரந்த சாகிப்பில் சேர்க்கப்பட்டுள்ளன. அவர் இராஜஸ்தானின் டோங் மாவட்டத்தில் தூனீ தெஹ்சீல் என்கிற ஊருக்கு அருகிலுள்ள துவா கிராமத்தில், இந்து துலீவால் ஜாட் குடும்பத்தில் பிறந்தார்.
இன்று அவர் பிறந்த இடத்தில் ஒரு கோயிலும் குருதுவாரையும் உள்ளன. அவரை பின்பற்றுவோர்கள் இந்து மற்றும் சீக்கிய தர்மங்கள் இரண்டையும் சேர்ந்தவர்களாக இருக்கின்றனர். அவரது கோயிலுக்கு சற்று தூரத்திலே அராவளி மலைகள் உள்ளன. இந்த மலைகளிருந்த குகை ஒன்று தான் தன்னா பக்தர் அந்த காலத்தில் தவம் செய்த இடமாகும். அங்கொரு பழமையான சிவன் கோயிலும் உள்ளது. துந்தலேஸ்வர மகாதேவர் கோயில் என்ற பெயரால் அழைக்கப்படுகிறது. தன்னா பக்தரால் புதிய மதப்பிரிவு எதுவும் ஆரம்பிக்கப்படாமலிருந்தாலும், அவரது சமூகத்திற்கு சேர்ந்தவர்கள் பலர் அவரை பின்பற்றத்தொடங்கினர். பிற்காலத்தில் அவர்கள் தனவம்சி சுவாமிகள் என்று அழைக்கப்பட்டனர். இன்று தனவம்சி சுவாமிகள் இராஜஸ்தானின் நாகௌர், ஜோத்ப்பூர், பீக்கானேர், சூரூ, ஹனுமான்கட், ஸ்ரீகங்காநகர், ஜுஞ்சுனு, சீக்கர், ஜெய்ப்பூர் மற்றும் பஞ்சாப் மாநிலத்திலும் வசித்து வருகின்றனர்.
தன்னா பக்தரின் வாழ்க்கையில் நடந்த ஒரு சுவாரசியமான கதை -
ஒரு நாள் கிராமத்தில் கனமழை பெய்துகொண்டிருந்தது. கிராமத்தினர் அனைவரும் சோள விதைகளை எடுத்து கொண்டு வயல்களில் விதைக்க சென்றுகொண்டிருந்தனர். தன்னா பக்தரும் சோள விதைகளை எடுத்துக்கொண்டு வயலை நோக்கி சென்றுகொண்டிருந்தார். வழியில் நான்கு துறவிகளை சந்தித்தார். தன்னா பக்தர் தனது மாட்டுவண்டியை நிறுத்திவிட்டு துறவிகளிடம் சென்று அவர்களின் காலை தொட்டு வணங்கினார். இரண்டு நாட்களாக பசியுடன் இருப்பதாகவும், வாழ்க்கையின் மீது ஆசையை விட்டுவிட்டதாகவும், துறவிகள் தன்னா பக்தரிடம் கூறினர். இதை கேட்ட தன்னா பக்தர் இவ்வாறு கூறினார் - "இவை சோள விதைகள். இவைகளை சாப்பிட்டு பசியை தணித்துக்கொள்ளவும்." பசியால் தவித்துகொண்டிருந்த துறவிகள், உடனடியாக அனைத்து விதைகளையும் சாப்பிட்டுமுடித்தனர். தன்னா பக்தருக்கு நன்றி கூறி, அவர்கள் அங்கிருந்து சென்றுவிட்டனர். தனது மனைவி முன்கோபக்காரி என்றறிந்த தன்னா பக்தர், இந்த விஷயத்தை பற்றி அவளுக்கு தெரிந்தால், அதன் விளைவுகள் என்னவாக இருக்கும் என்று நன்றாக புரிந்துகொண்டார். எனவே அவர் சிறிய கற்களை சேகரித்து, சோள விதைகள் இருந்த பையில் போட்டுகொண்டு, வயலுக்கு சென்று அந்த கற்களை, சோள விதைகளை விதைப்பது போலவே விதைத்தார். பிறகு மற்ற விவசாயிகளுடன் சேர்ந்து வீடு திரும்பினார். இரண்டு மாதங்களுக்கு பிறகு மற்ற விவசாயிகளின் வயல்களில் சோளம் வளரத்தொடங்கியது. ஆனால் தன்னா பக்தரின் வயலில் மட்டும் சுரைக்காய் கொடிகள் வளர தொடங்கின. கொடிகளில் பெரிய பெரிய சுரைக்காய்கள் வளர்ந்தன. பக்கத்து வயல்காரர் தன்னா பக்தரின் மனைவியிடம் சென்று - "உங்களது வயலில் சோளம் வளரவில்லை, சுரைக்காய் தான் வளர்ந்திருக்கிறது", என்று கூற அவள் உடனடியாக புறப்பட்டு வயலுக்குச் சென்றாள். மற்றவர்களின் வயல்களில் சோளம் வளர்ந்து, அது மழையின் பற்றாக்குறையினால் உலர்ந்து போய்விட்டதை கண்டாள். தன்னா பக்தரின் வயல் மட்டும் பசுமையான கொடிகள் நிறைந்ததாக இருந்தது. அக்கொடிகளில் பெரிய பெரிய சுரைக்காய்களும் வளர்ந்திருந்தன. ஒரு சுரைக்காயை பறித்துக் கொண்டு, தலையின் மீது வைத்துக் கொண்டு வீட்டை நோக்கி சென்றாள். வீட்டிற்குள் சென்ற பின் அந்த சுரைக்காயை எடுத்துக்கொண்டு கோபத்துடன் தன்னா பக்தரின் தலையின் மீது அடித்தாள். அந்த சுரைக்காய் கீழே விழுந்து உடைய அதற்குள்ளிலிருந்து சுத்தமான பெரிய பெரிய சோள விதைகள் வெளியே வந்து விழுந்தன. இதைக் கண்ட மனைவி வியந்து போனாள். மற்ற சுரைக்காய்களிலும் இதுபோலவே சோள விதைகள் இருக்குமோ என்று நினைத்து, தன்னா பக்தரையும் அழைத்து கொண்டு வயலுக்குச் சென்றாள். அங்கு துணி ஒன்றை விரித்து சுரைக்காய்களை பறித்து உடைக்க தொடங்கினாள். ஒவ்வொரு சுரைக்காயில் இருந்து ஏறத்தாழ 5 கிலோ சோள விதைகள் வந்தன. சிறிது நேரத்தில் ஒரு பெரிய குவியல் சேகரிக்கப்பட்டது.
மற்ற விவசாயிகளின் பயிர், மழையின் பற்றாக்குறையால் உலர்ந்து போய்விட்டு ஒரு விதை கூட தேறாமல் இருக்க, தன்னா பக்தரோ கிராமத்தின் ஒவ்வொரு குடும்பத்திற்கும் பத்து பத்து மண் - என்றால் நான்கு நான்கு குவின்டால்கள், சோள விதைகளை அள்ளிக் கொடுத்தார்.
தன்னா பக்தரின் சிறந்த பக்தியும், சமர்ப்பணமும், கருணையும் - தூய்மையான நோக்கத்துடன் இருந்தால் பகவான் சுயம் அற்புதங்களை செய்விக்கிறான் என்பதை எடுத்துக்காட்டுகின்றன. அவரிடம் இருந்ததை பசியால் வந்த துறவிகளுக்கு கொடுத்துவிட்டார். இந்தக் காரணத்தினாலே பகவான் அவரது வயல் உலராமல் பசுமையான சுரைக்காய்களால் நிரப்பிவிட்டார். ஒவ்வொருவரும் பகவானின் மீது நம்பிக்கை வைக்கும் பட்சத்தில் அவரது வாழ்வே பசுமையாகவும் செழிப்பாகவும் மாறிவிடுகிறது. இதன் நேரடி எடுத்துக்காட்டு தன்னா பக்தரின் வாழ்க்கை ஆகும்.
