... कलियुग को अंधेर नगरी कहा जाता है क्योंकि सब आत्मायें उझाई हुई हैं, ऐसे नहीं कि आंखों से अंधे हैं। अंधेरी नगरी में सब ज्ञान नेत्र हीन अन्धे की औलाद अंधे हैं ...
26 July 2018
Andher Nagari is the most popular play of famous Hindi litterateur Bharatendu Harishchandra. In this play, it is shown that how one is destroyed by his own actions, while taking a satire on the irrational and autocratic government system.
That was a long time ago. A saint lived by making a hut with his disciple on the banks of the Kashi River. Most of their time was spent in Bhajan, Kirtan, worship of God. Once both decided to tour the country. The guru-disciple went to an unknown country while roaming around. There he made his camp by making a hut in a garden. The Guru asked the disciple to bring some vegetables from the market by giving one rupee. When disciple Gangadhar reached the vegetable market, he started asking for the price of vegetables. He was very surprised to see that almost all the articles were being sold there at the rate of one rupee per kilo. Vegetables, milk, curd and sweets etc. had the same price. He thought that he eats vegetables and bread every day, why not buy sweets today. So instead of vegetables he bought a good, sweet dessert.
He happily reached his hut with sweets. He told everything to Guruji. Guruji meditating and said, Son Gangadhar! We should leave this place as soon as possible. It seems to be a dark city, the king here is a great stoic and foolish. At any time our life can be in danger. But the disciple did not like this suggestion at all. He said to Guruji, “Guruji, I like this place very much. If you order, I can stay for a few days”. Guruji laughed at his words. Said it's ok, son, make a little health by eating sweets made of one rupee. If any trouble comes, remember me. Saying this he left that place. Gangadhar used to go out for alms in the city every morning and buy good sweets of one or two rupees he would get and consume it. Thus many months passed. After eating and drinking, he became very fat.
One day, poor widow Kalavati's goat was grazing in the field of Pandit Deendayal. Deendayal got angry and hit him with a stick due to which the goat died. Weeping Kalavati reached the king for justice. Hearing his words, the king ordered, "Take life for life". The Kotwal caught and presented Deendayal in front of the king. The king said to Deendayal, either bring the goat alive or go to the gallows. How would Deendayal keep the goat alive? So the executioner came to hang him. Deendayal was a lean man. The noose of the gallows was getting loose in his neck. The executioner started saying to the king, O king! The noose of the gallows is much larger than the size of his neck. The king kept on contemplating for some time and said to the executioner, go hang the fattest person around you. The executioner went out in search of a fat person with the Nagar Kotwal. When they were passing near Gangadhar's hut, there the disciple Gangadhar was doing a Dand baithak exercise (an exercise consisting of repeated raising and sitting) after massaging with oil. Seeing him both stopped. The Kotwal said, the work is done, we have found our victim.
Gangadhar was captured and brought to the place of slaughter. He pleaded with the king and said, "What is my fault to the government who are hanging! The king said, the noose of the gallows is of the size of your neck, so you will have to climb the gallows. He remembered Guruji's words. He said, stop for a while, let me meditate on my guru. Guru ji reached there as soon as he meditated. He said in his ear in solitude, "Don't you see the fun of greed in eating sweets. Now do as I say".
Guruji said to the executioner, I am also fat, first hang me, while Gangadhar pulled the hand of the executioner and said no-no, hang me first. Now Guruji was pulling the executioner on one side and Gangadhar on the other side. Angry, the king said - The senses of the good are blown away in the name of hanging, and you are the two that are fighting to get the gallows. What is the reason of this? Guruji was waiting for the same thing. Said, Rajan! the current time comes only for a few moments in a thousand years. The one who is hanged at this time will get five times the state-magnificence of your kingdom in the next life. The king of Andher Nagari was not only foolish and vain, but he was also greedy of the top class. He said to the guru and disciple, have you saw your face in the mirror! You want to become the king of a kingdom that is five times bigger! Oh wait, I'll hang myself. Saying this, he snatched the noose from the executioner and put it around his neck and hanged himself.
Gangadhar immediately escaped from there with Guruji. Since that time this proverb is prevalent- “Andher Nagari Chaupat Raja, Take Ser Bhaji Take Ser Khaja” (A kingdom of ignorance with an insane king where vegetables and sweets of one kilo (and almost everything) are sold for one rupee) Spiritual Significance: Today's world has become so ignorant that no one is intelligent. Sadhus, saints, science are all in ignorance, because of this, this Kali-yuga has become tamopradhan. Here everyone will have to bear the fruits of their foolish deeds. Shiv Baba comes and gives divine intellect to His children. By giving Divine knowledge, He makes souls intelligent and master-knowledgeful, through which souls becomes the masters of the golden age.
అంధేర్ నగరి చౌపట్ రాజా ప్రసిద్ధ హిందీ సాహిత్యవేత్త భరతేందు హరిశ్చంద్ర యొక్క అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన నాటకం అంధేర్ నగరి. ఈ నాటకంలో, మానవులు తమ స్వంత చేష్టల ద్వారా నాశనం అవుతున్నారని చూపించడంతో పాటు అహేతుక మరియు నిరంకుశ ప్రభుత్వ వ్యవస్థపై వ్యంగ్య ప్రసంగం చేయబడింది. చాలా కాలం క్రితం కాశీ నదీ తీరాన ఒక సాధువు తన శిష్యుడితో కలిసి ఉంటున్నాడు. ఇద్దరూ తమ అధిక సమయాన్ని కీర్తన, భజన, భగవన్నామ స్మరణలో గడిపేవారు. ఒకసారి ఇద్దరూ దేశ భ్రమణ చేయాలని సంకల్పించారు. గురుశిష్యులు అలా తిరుగుతూ తిరుగుతూ ఒక రాజ్యానికి వచ్చి చేరుకున్నారు. ఒక తోటలో చిన్న కుటీరాన్ని తయారు చేసుకున్నారు. గురువుగారు శిష్యుడికి ఒక రూపాయి ఇచ్చి మంచి కూరగాయలు తీసుకురమ్మని పంపుతాడు. రూపాయి తీసుకుని శిష్యుడు గంగాధర్ సంతకు వెళ్తాడు. కూరగాయల ధర అడుగుతుంటే గంగాధరుడికి చాలా ఆశ్చర్యం కలిగింది. అక్కడ ఒక్క రూపాయికే కిలో వస్తువులను ఇస్తున్నారు. కూరగాయలు, పాలు, పెరుగు, ఒకటేమిటి, అన్నీ కిలో వస్తువులు కేవలం ఒక్క రూపాయే! రోజూ ఎలాగూ రొట్టె, కూరే తింటున్నాను కదా, ఈరోజు మంచిగా చక్కని మిఠాయిలను తీసుకువెళ్తాను అనుకొని గంగాధర్ మిఠాయిలను తీసుకుంటాడు. సంతోషంగా వచ్చి గురువుగారికి జరిగినదంతా చెప్తాడు. ధ్యానావస్థలో ఉన్న గురువుగారు ఇలా అంటారు, “గంగాధర్, ఎంత త్వరగా వీలైతే అంత త్వరగా మనం ఈ స్థానాన్ని విడిచి వెళ్ళాలి. ఇది అంధేరీ నగరము (చీకటి రాజ్యము). ఇక్కడి రాజు మూర్థుడు, తెలివిహీనుడు. ఇక్కడ ఉంటే ఎప్పుడైనా మన ప్రాణాలకు ముప్పు రావచ్చు”. అయితే ఈ మాటలు శిష్యుడికి అంతగా నచ్చలేదు. గురువుగారూ, ఈ ప్రదేశము నాకు చాలా బాగా నచ్చింది. మీరు అనుమతిస్తే నేను ఇక్కడ కొన్ని రోజులు గడిపి వస్తాను అన్నాడు. శిష్యుడి మాటలకు నవ్వు వచ్చింది గురువుగారికి. సరే అయితే, రూపాయి మిఠాయిలను బాగా తిని ఆరోగ్యంగా ఉండు. కానీ ఏదైనా కష్టం వస్తే మాత్రం వెంటనే నన్ను తలుచుకో, నేను వస్తాను అని చెప్పి గురువుగారు అక్కడినుండి వెళ్ళిపోయారు. గంగాధర్ రోజూ ఉదయాన్నే భిక్షాటన కోసం వెళ్ళి వచ్చిన ఒకటి రెండు రూపాయలతో చక్కగా నచ్చినవి కొనుక్కుని తిని మంచి బలిష్టుడిగా తయారయ్యాడు. ఇలా కొన్ని నెలలు గడిచాయి. ఒక పేద విధవరాలైన కళావతి అనే మహిళ పెంచుకునే గొర్రె పండితుడైన దీనదయాల్ పంటలోకి చొరబడి అతని పంటను తింటూ ఉంది. అది చూసిన దీనదయాల్ కోపంతో దానిని కర్రతో బాగా కొడితే ఆ దెబ్బలకు గొర్రె చనిపోయింది. న్యాయం కోసం కళావతి ఏడుస్తూ రాజు వద్దకు వెళ్ళింది. ఆమె మాటలు విన్న రాజు, “ప్రాణానికి ప్రాణమే తీయాలి” అని ఆజ్ఞాపించాడు. నగర కొత్వాల్ దీనదయాల్ను రాజు ముందు ప్రవేశ పెట్టాడు. రాజు అన్నాడు, “నీవు ఆమె గొర్రెను బ్రతికించు, లేదా నీకు ఉరి శిక్ష తప్పదు”. దీనదయాల్ గొర్రెను ఎలా బ్రతికించగలడు? కాబట్టి తలారి అతనికి ఉరి వేయడానికి వచ్చాడు. దీనదయాల్ చాలా సన్నగా ఉంటాడు. అతని మెడలో ఉరి ఉచ్చు చాలా వదులుగా ఉంది. తలారి రాజుతో ఇలా చెప్పాడు, “రాజా! ఇతడు చాలా సన్నగా ఉన్నాడు, ఉరి ఉచ్చు ఇతని మెడ పరిమాణం కన్నా చాలా పెద్దది”. రాజు కొంత సేపు ఆలోచించాక అన్నాడు, “చుట్టుప్రక్కల లావుగా ఉన్న వ్యక్తిని వెతకండి, ఉరి ఉచ్చుకు సరిపోయే వ్యక్తిని వెతికి అతనికి ఉరి వేయండి”. తలారి మరియు కొత్వాల్ ఇద్దరూ నగరంలో వెతుకుతుండగా వారికి దారిలో కుటీరములో గుంజీల ఆసనము చేస్తూ దృఢంగా గంగాధర్ కనిపించాడు. మన వేట దొరికింది అనుకున్నారు కొత్వాల్ మరియు తలారి. గంగాధర్ను రాజు ముందు ప్రవేశపెట్టారు. ప్రభూ, నేను చేసిన నేరము ఏమిటి, నన్ను ఎందుకు ఉరి తీస్తున్నారు అని గంగాధర్ వణుకుతూ అడిగాడు. ఉరి ఉచ్చు నీకు సరిపోతుంది, అందుకే నీకు ఉరి వేస్తున్నాము అని రాజు అన్నాడు. అప్పుడు గంగాధర్కు గురువుగారి మాటలు గుర్తుకు వచ్చాయి. రాజా, కొద్దిగా ఆగండి, నేను మా గురువుగారిని పిలుస్తాను అని వెంటనే గంగాధర్ తన గురువుగారిని తల్చుకున్నాడు. వెంటనే గురువుగారు అక్కడ ప్రత్యక్షమయ్యారు. గంగాధర్ను ప్రక్కకు తీసుకువెళ్ళి, చూసావా, సేరు మిఠాయిలకు ఆశపడితే ఏమి జరిగిందో, సరే, ఇప్పుడు నేను చెప్పినట్లు చేయి అన్నారు. గురువుగారు తలారితో అన్నారు, నేను కూడా లావుగా ఉన్నాను, నాకు ఉరి వేయండి అని. లేదు లేదు, నాకే ఉరి వేయండి అని గంగాధర్ అన్నాడు. ఒకప్రక్క తలారి చేతిని లాగుతూ గురువుగారు, మరో పక్క శిష్యుడు. ఇదంతా చూసి కోపంతో రాజు అన్నాడు, ఉరి అంటే పెద్ద పెద్దవారికే చెమటలు పడతాయి. మీరేమిటి, నేనంటే నేను అని పోటీ పడుతున్నారు, ఇందుకు కారణము ఏమిటి? “రాజా! ఇప్పుడున్న ముహూర్తము కొన్ని వేల సంవత్సరాలకు ఒక్క సారి మాత్రమే వస్తుంది. ఈ సమయంలో ఉరి వేసుకుని చనిపోయే వారికి మరుజన్మలో మీ రాజ్యంకన్నా ఐదు రెట్లు ఎక్కవు రాజ్యం లభిస్తుంది” అన్నారు గురువుగారు. అంధేర్ నగరి రాజు మూర్ఖుడే కాదు, మహా లోభి కూడా. అతడు గురుశిష్యులతో ఇలా అన్నాడు, “మీ ముఖాలు ఎప్పుడైనా అద్దంలో చూసుకున్నారా, మీకు నా రాజ్యంకన్నా ఐదు రెట్లు ఎక్కవు రాజ్యం కావాలా! అది నేనే పొందాలి. నేను ఉరి వేసుకుంటాను అని చెప్పి తలారి చేతిలోని ఉరి ఉచ్చును తీసుకుని తన మెడకు వేసుకుని చనిపోతాడు. గంగాధర్ గురువుగారితో కలిసి అక్కడినుండి మెల్లగా తప్పుకుంటాడు. అప్పటినుండి ఈ నానుడి ప్రచారంలో ఉంది – “అంధేర్ నగరి చౌపట్ రాజా టకే సేర భాజీ టకే సేర్ ఖాజా” ఆధ్యాత్మిక భావము: ఈనాటి ప్రపంచం ఎంత వివేకహీనంగా ఉందంటే ఎవ్వరూ తెలివైనవారు లేరు. సాధువులు, సన్యాసులు, సైన్సువారు అందరూ అజ్ఞానంలో ఉన్నారు. ఇందు కారణంగా ప్రపంచం తమోప్రధానంగా మారిపోయింది. ఇక్కడ తమ మూర్ఖత్వానికి వశమై చేసే కర్మల కారణంగా దాని ఫలితాన్ని అనుభవించవలసి వస్తుంది. శివబాబా వచ్చి తన పిల్లలకు దివ్య బుద్ధిని ఇస్తారు, దివ్య జ్ఞానాన్ని ఇచ్చి ఆత్మలను తెలివైనవారిగా, మాస్టర్ నాలెజ్ఫుల్గా చేసి సత్యయుగానికి యజమానులుగా చేస్తున్నారు.
अँधेर नगरी प्रसिद्ध हिंदी साहित्यकार भारतेंदु हरिश्चंद्र का सर्वाधिक लोकप्रिय नाटक है। इस नाटक में विवेकहीन और निरंकुश शासन व्यवस्था पर करारा व्यंग्य करते हुए अपने ही कर्मों द्वारा मनुष्य नष्ट होते दिखाया गया है।
बहुत समय पहले की बात है। काशी नदी के किनारे एक संत अपने शिष्य के साथ कुटिया बनाकर रहते थे। दोनों का ज्यादातर समय भजन, कीर्तन, ईश्वर की आराधना में व्यतीत होता था। एक बार दोनों ने देश भ्रमण का निश्चय किया। गुरू-शिष्य घूमते-घूमते एक अजनबी देश में जा पहुंचे। वहां एक बगीचे में कुटिया बनाकर उन्होंने अपना डेरा डाला। गुरु ने शिष्य को एक रुपया देकर बाजार से कोई अच्छी सी सब्जी लाने को कहा। शिष्य गंगाधर जब सब्जी मंडी पहुंचा तब उसने सब्जियों का मोल भाव पूछना शुरू किया। उसे यह देखकर काफी आश्चर्य हुआ कि वहां प्रायः सभी वस्तुएं एक रुपये सेर के भाव से बिक रही थी। सब्जी क्या, दूध-दही एवं मिष्ठान वगैरह का एक ही भाव था। उसने सोचा कि सब्जी-रोटी तो रोज़ ग्रहण करते ही हैं, क्यों न आज एक सेर मिठाई ही खरीदी जाए। सो उसने सब्जियों के बदले एक सेर अच्छी सी मिठाई खरीद ली।
मिठाई लेकर वह खुशी-खुशी अपनी कुटिया पर पहुंचा। उसने गुरुजी को सारी बातें बतलाई। गुरूजी ध्यानमग्न होकर बोले, बेटा गंगाधर! जितना शीघ्र हो हमें यह स्थान त्याग देना चाहिए। यह अंधेर नगरी है लगता है, यहाँ का राजा महा चौपट और मूर्ख है। कभी भी हमारे प्राणों पर संकट आ सकता है। परन्तु शिष्य को यह सुझाव बिल्कुल पसंद नहीं आया। वह गुरुजी से बोला, गुरुजी मुझे तो यह स्थान बहुत भा गया है। यदि आपका आदेश हो तो कुछ दिन रह लूं। गुरुजी को उसकी बात पर हंसी आ गई। बोले ठीक है बेटा टके (एक रूपया) सेर की मिठाई खाकर थोड़ा सेहत बना ले। यदि कोई संकट आए तो मुझे याद कट लेना। यह कहकर उन्होंने वह स्थान त्याग दिया। गंगाधर रोज़ प्रात: नगर में भिक्षाटन को निकलता और जो एक-दो रूपया प्राप्त होता उसकी अच्छी-अच्छी मिठाई खरीदकर उसका सेवन करता। इस प्रकार कई माह गुजर गए। खा-पीकर वह काफी मोटा-तगड़ा हो गया।
एक दिन गरीब विधवा कलावती की बकरी पंडित दीनदयाल के खेत में लगी फसल चर रही थी। दीनदयाल ने गुस्से में आकर उस पर डंडे से प्रहार किया जिससे बकरी मर गई। रोती कलावती न्याय हेतु राजा के पास पहुंची। उसकी बातें सुनकर राजा ने हुक्म दिया, “जान के बदले जान ले लो”। कोतवाल ने पकड़कर दीनदयाल को राजा के सामने पेश किया। राजा ने दीनदयाल से कहा या तो बकरी को जिंदा कर दो अथवा फांसी पर चढ़ो। भला दीनदयाल बकरी को जिंदा कैसे करता? सो जल्लाद उसे लेकर फांसी देने पहुंचा। दीनदयाल दुबला पतला व्यक्ति था। फांसी का फंदा उसके गले में काफी ढीला पड़ रहा था। जल्लाद राजा से कहने लगा, हे राजन! फांसी का फंदा इसके गले के आकार से काफी बड़ा है। कुछ देर तक राजा चिंतन करता रहा और जल्लाद से बोला, जा आसपास में जो सब से मोटा दिखाई पड़े उसे फांसी दे दो। जल्लाद नगर कोतवाल के साथ मोटे व्यक्ति की तलाश में निकल पड़ा। जब वे गंगाधर की कुटिया के निकट से गुजर रहे थे तब वहाँ शिष्य गंगाधर तेल मालिश कर दण्ड-बैठक (एक कसरत जिसमें बार-बार उठा और बैठा जाता है) कर रहा था। उसे देखकर दोनों रूक गए। कोतवाल बोला, लो हो गया काम हमारा शिकार मिल गया।
गंगाधर को पकड़कर वधस्थल तक लाया गया। उसने राजा से गिड़गिड़ाकर कहा, सरकार मेरा क्या कसूर है जो फांसी दे रहे हैं! राजा ने कहा, फांसी का फंदा तुम्हारे गले के नाप का है, इसलिए फांसी के तख्त पर तुम्हें ही चढ़ना होगा। उसे गुरुजी की बातें याद आ गयी। वह बोला थोड़ रूक जाइए मुझे अपने गुरु का ध्यान करने दीजिए। उसके ध्यान लगाते ही गुरु जी वहां पहुंच गए। उन्होंने एकांत में उसके कान में कहा, देखा ना, टके सेर मिठाई खाने का मज़ा। अब जैसा कहता हूं वैसा ही करना।
गुरुजी जल्लाद से बोले, मैं भी मोटा हूँ, पहले मुझे फाँसी पर चढ़ा, उधर गंगाधर जल्लाद का हाथ खींचते हुए बोला नहीं-नहीं पहले मुझे फाँसी दे। अब एक ओर जल्लाद को गुरुजी खींच रहे थे तो दूसटी ओर से गंगाधर। गुस्साकर राजा बोला- फाँसी के नाम से अच्छे-अच्छों के होश उड़ जाते हैं और एक तुम दोनों हो कि, फाँसी चढ़ने के लिए मारा-मारी कर रहे हो। इसका कारण क्या है? गुरुजी तो इसी बात की ताक में थे। बोले राजन, अभी का मुहुर्त हज़ार वर्षों में कुछ क्षणों के लिए आता है। इस वक्त जो फाँसी चढ़ेगा उसे अगले जन्म में आपके राज्य से पांच गुना बड़ा राज्य-वैभव प्राप्त होगा। अंधेर नगटी का राजा तो मूर्ख और चौपट था ही वह अव्वल दर्जे का लालची भी था। वह गुरु शिष्य से बोला, कंगाल कहीं के सूरत देखी है आइने में अपनी। बड़ा आए है- पांच गुना बड़ा राज्य का राजा बनने। अरे ठहरो, मैं खुद फाँसी चढूँगा। यह कहकर उसने जल्लाद से फांसी का फंदा छीनकर अपने गले में डाल लिया और फांसी पर झूल गया।
गंगाधर गुरुजी के साथ वहां से तुरन्त खिसक गया। उसी समय से यह कहावत प्रचलित है- “अन्धेर नगरी चौपट राजा, टके सेट भाजी टके सेट खाजा" आध्यात्मिक भाव:- आज की दुनिया इतना बेसमझ की हो गई है कि कोई भी समझदार नहीं है। साधु, सन्त, विज्ञान सभी अज्ञान में है, इसके कारण इस कलियुग तमोप्रधान हो गया है। यहाँ सभी अपनी मूर्खतावश जो कर्म करते हैं उसका फल भोगना पड़ेगा। शिवबाबा आकर अपने बच्चों को दिव्य बुद्धि देते हैं, दिव्य ज्ञान देकर आत्माओं को समझदार, मास्टर नॉलेजफुल बनाते हैं जिससे सतयुग के मालिक बन जाते हैं।
ಅಂಧೇರ್ ನಗರಿ ಚೌಪಟ್ ರಾಜಾ
ಅಂಧೇರ್ ನಗರಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತಿ ಭರತೇಂದು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಅವರ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ನಾಟಕವಾಗಿದೆ. ಈ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ, ವಿವೇಕಹೀನ ಮತ್ತು ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ಶಾಸನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಕಾಶಿ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಸಂತ ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗುಡಿಸಲಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯ ಸ್ತೋತ್ರಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದೇವರನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಒಂದು ದಿನ, ಇಬ್ಬರೂ ದೇಶಪರ್ಯಟನೆ ಮಾಡಿ ಬರಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಗುರು - ಶಿಷ್ಯರು ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾ ಒಂದು ಅಪರಿಚಿತ ದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕುಟೀರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ತಂಗಿದರು. ಗುರು ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಒಂದು ರೂಪಾಯಿ ಕೊಟ್ಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿಂದ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಳ್ಳೆಯ ತರಕಾರಿ ತರಲು ಹೇಳಿದ. ಶಿಷ್ಯ ಗಂಗಾಧರ ತರಕಾರಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಹೋದಾಗ ತರಕಾರಿಗಳ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ. ಅವನಿಗೆ ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹಳ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು ಅಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳು ಒಂದು ರೂಪಾಯಿಗೆ ಮಾರಾಟ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ತರಕಾರಿಗಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಹಾಲು, ಮೊಸರು ಮತ್ತು ಮಿಠಾಯಿ ಬೆಲೆ ಒಂದೇ ಆಗಿತ್ತು. ಪ್ರತಿದಿನ ತರಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ರೊಟ್ಟಿಯನ್ನು ತಿಂದೇ ತಿನ್ನುತ್ತೇವೆ ಅದರ ಬದಲು ಈವತ್ತು ಮಿಠಾಯಿಯನ್ನೇಕೆ ಖರೀದಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ತರಕಾರಿ ಬದಲಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಿಠಾಯಿ ಕೊಂಡುಕೊಂಡ.
ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮಿಠಾಯಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಗುಡಿಸಲಿಗೆ ಬಂದು ಗುರುವಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ. ಗುರುಗಳು ಧ್ಯಾನಮಗ್ನರಾಗಿ ಹೇಳಿದರು, "ಮಗನೇ ಗಂಗಾಧರ! ನಾವು ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು. ಇದು ಕತ್ತಲೆಯ ನಗರವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ರಾಜ ಮಹಾ ಮೂರ್ಖ ಮತ್ತು ಅಸಮರ್ಥನಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವುದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಕುಂದು ಬರಬಹದು ಎಂದ. ಆದರೆ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ಸಲಹೆ ಒಂದು ಚೂರು ಇಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆತ ಗುರುವಿಗೆ, "ಗುರುಗಳೇ, ನನಗೆ ಈ ಸ್ಥಳ ತುಂಬ ಇಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ನಿಮ್ಮ ಅದೇಶವಾದರೆ, ಕೆಲವು ದಿನ ಇರುತ್ತೇನೆ." ಗುರುವಿಗೆ ಅವನ ಮಾತಿನ ಮೇಲೆ ನಗು ಬಂತು. ಹೇಳಿದರು, "ಸರಿ ಮಗನೇ, ಒಂದು ರೂಪಾಯಿ ಬೆಲೆಯ ಮಿಠಾಯಿ ತಿಂದು ಸ್ವಲ್ಪ ಆರೋಗ್ಯ ವೃದ್ಧಿಸಿಕೋ. ಯಾವುದೇ ಸಂಕಟ ಎದುರಾದರೆ, ನನ್ನನ್ನು ನೆನಪು ಮಾಡು" ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಗುರು ಆ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದರು. ಗಂಗಾಧರ ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷಾಟನೆಗೆ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಮತ್ತು ಅವನು ಪಡೆದ ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ರೂಪಾಯಿಗಳಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಿಠಾಯಿ ಕೊಂಡು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದ. ಹೀಗೆ, ಹಲವಾರು ತಿಂಗಳುಗಳು ಕಳೆದವು. ತಿಂದು-ಕುಡಿದು ಭಾರೀ ದಪ್ಪ ಆಗಿಬಿಟ್ಟ.
ಒಂದು ದಿನ, ಬಡ ವಿಧವೆ ಕಲಾವತಿಯ ಕುರಿ ಪಂಡಿತ್ ದೀನ್ ದಯಾಳ್ ರವರ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಫಸಲನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ದೀನ್ ದಯಾಳ್ ಕುರಿಗೆ ಕೋಲಿನಿಂದ ಹೊಡೆದ ಅದರಿಂದ ಕುರಿ ಸತ್ತು ಹೋಯಿತು. ಅಳುತ್ತಾ ಕಲಾವತಿ ನ್ಯಾಯಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜನ ಬಳಿ ಹೋದಳು. ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ, " ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ" ಎಂದು ಆದೇಶಿಸಿದ. ಕೋತವಾಲ ದೀನ್ ದಯಾಳನನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಜನ ಮುಂದೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸಿದ. ರಾಜ ದೀನ್ ದಯಾಳನಿಗೆ “ ಕುರಿಯನ್ನು ಬದುಕಿಸು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನೇಣುಗಂಬ ಏರು” ಎಂದ. ಭಲೇ ದೀನ್ ದಯಾಳ್ ಕುರಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಗೆ ಬದುಕಿಸುತ್ತಾನೆ? ಆದ್ದರಿಂದ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸುವವನು ಅವನನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲು ಕರೆದೊಯ್ದ. ದೀನ್ ದಯಾಳ್ ತೆಳ್ಳಗಿನ ವ್ಯಕ್ತಿ ಆಗಿದ್ದ. ನೇಣಿನ ಕುಣಿಕೆ ಅವನ ಕುತ್ತಿಗೆಗೆ ತುಂಬಾ ಸಡಿಲವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದ, “ರಾಜರೇ! ನೇಣಿನ ಕುಣಿಕೆ ಅವನ ಕುತ್ತಿಗೆಗಿಂತ ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ." ರಾಜನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದ ಆಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ, "ಹೋಗು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕ ಯಾರಾದರೂ ದಪ್ಪಗಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಕಂಡು ಬಂದರೆ ಅವನನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಿ ಬಿಡು". ಅವನು ನಗರದ ಕೋತವಾಲನೊಂದಿಗೆ ದಪ್ಪಗಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಟ. ಅವರು ಗಂಗಾಧರನ ಗುಡಿಸಲಿನ ಬಳಿ ಹಾದುಹೋಗುವಾಗ, ಶಿಷ್ಯ ಗಂಗಾಧರ ಎಣ್ಣೆ ಮಾಲೀಷ್ ಮಾಡಿ ಮತ್ತು ಕಸರತ್ತು ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಇಬ್ಬರೂ ನಿಂತು ಬಿಟ್ಟರು. ಕೋತವಾಲ ಹೇಳಿದ, " ತಗೋ ಆಗಿ ಹೋಯಿತು ನಮ್ಮ ಕೆಲಸ, ಬೇಟೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿಟ್ಟ"
ಗಂಗಾಧರನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮರಣದಂಡನೆಯ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತರಲಾಯಿತು. ಅವನು ರಾಜನನ್ನು ಕಳಕಳಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದ ಮಹಾಪ್ರಭು, ಇವರು ನನ್ನನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ನನ್ನದೇನು ತಪ್ಪಿದೆ! ರಾಜನು ಉತ್ತರಿಸಿದ, "ನೇಣಿನ ಕುಣಿಕೆ ನಿನ್ನ ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಅಳತೆಯದು ಆದ್ದರಿಂದ ನೇಣುಗಂಬ ನೀನೇ ಏರಬೇಕು."
ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಗುರುವಿನ ಮಾತುಗಳು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಅವನು ಹೇಳಿದ, "ಸ್ವಲ್ಪ ತಡೆಯಿರಿ, ನಾನು ನನ್ನ ಗುರುವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಲು ಬಿಡಿ." ಅವನು ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಿದ ಕೂಡಲೇ, ಗುರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿ ಬಿಟ್ಟರು. ಅವರು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು, "ನೋಡಿದ್ಯಾ ಒಂದು ರೂಪಾಯಿ ಬೆಲೆಯ ಮಿಠಾಯಿ ತಿಂದಿದ್ದರ ಮಜಾ ಈಗ ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡು”.
ಗುರುಗಳು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸುವವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು, ನಾನೂ ದಪ್ಪಗಿದ್ದೇನೆ, ಮೊದಲು ನನ್ನನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸು, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಗಂಗಾಧರ ಅವನ ಕೈಯನ್ನು ಎಳೆದು, "ಇಲ್ಲ, ಇಲ್ಲ, ಮೊದಲು ನನ್ನನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸು" ಎಂದ. ಈಗ ಗುರು ಒಂದು ಬದಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಗಂಗಾಧರ ಮತ್ತೊಂದು ಬದಿಯಿಂದ ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜನು ಕೋಪಗೊಂಡು, "ನೇಣಿನ ಹೆಸರು ಕೇಳಿ ಒಳ್ಳೆಯವರ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿಹೋಗುತ್ತೆ ಮತ್ತು ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಗಲ್ಲಿಗೇರಲು ಕಿತ್ತಾಡುತ್ತಿದ್ದೀರ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?” ಎಂದ. ಗುರು ಇದೇ ಮಾತಿಗೆ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ "ರಾಜಾ, ಈಗಿನ ಮುಹೂರ್ತ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವ ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಐದು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಜ ವೈಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕತ್ತಲೆಯ ನಗರದ ರಾಜ ಮಹಾಮೂರ್ಖನಂತು ಇದ್ದೇ ಇದ್ದ ದುರಾಸೆಯಲ್ಲೂ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನಾಗಿದ್ದ. ಗುರು ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ, ಕಂಗಾಲ, ನಿನ್ನ ಮುಖ ನೋಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೀಯಾ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಐದು ಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ ಆಗುವುದಕ್ಕೆ ಬಂದ್ದಿದ್ದಾನೆ . ಅರೆ ತಡೆಯಿರಿ, ನಾನು ಖುದ್ದು ನೇಣುಗಂಬ ಏರುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ, ಕುಣಿಕೆಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಕುತ್ತಿಗೆಗೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ನೇಣು ಬಿಗಿದುಕೊಂಡ. ಗಂಗಾಧರ ಗುರುವಿನೊಂದಿಗೆ ತಕ್ಷಣ ಜಾಗ ಖಾಲಿಮಾಡಿದ. ಅಂದಿನಿಂದ, ಈ ಗಾದೆ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿದೆ - "ಕತ್ತಲೆಯ ನಗರದಲ್ಲಿ, ಮೂರ್ಖ ರಾಜ, ತರಕಾರಿಗೂ ಒಂದು ಪೈಸೆ, ಮಿಠಾಯಿಗೂ ಒಂದು ಪೈಸೆ."
ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅರ್ಥ:
ಇಂದಿನ ಜಗತ್ತು ಇಷ್ಟು ತಿಳುವಳಿಕೆ ಹೀನವಾಗಿದೆಯೆಂದರೆ ಯಾರೂ ಬುದ್ಧಿವಂತರಿಲ್ಲ. ಸಾಧು, ಸಂತರು, ವಿಜ್ಞಾನ ಎಲ್ಲರೂ ಅಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ಈ ಕಾರಣ ಕಲಿಯುಗ ತಮೋಪ್ರಧಾನ ಆಗಿಹೋಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಮೂರ್ಖತೆಗೆ ವಶರಾಗಿ ಏನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತೆ. ಶಿವಬಾಬಾ ಬಂದು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ದಿವ್ಯಬುದ್ಧಿ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನ ಕೊಟ್ಟು ಆತ್ಮರನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತರನ್ನಾಗಿ ಮತ್ತು ಮಾಸ್ಟರ್ ಜ್ಞಾನಪೂರ್ಣರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದರಿಂದ ಸತ್ಯಯುಗದ ಮಾಲೀಕರಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ.
અંધેર નગરી (ગુજરાતીમાં)
અંધેર નગરી પ્રસિદ્ધ હિન્દી સાહિત્યકાર ભારતેન્ડુ હરિશ્ચંદ્રનું લોકપ્રિય નાટક છે. આ નાટકમાં બુદ્ધિહીન અને અયોગ્ય શાસન પર વ્યંગ કરવામાં આવ્યો છે, જ્યાં મનુષ્ય પોતાના કર્મોથી જ નષ્ટ થાય છે.
ક્યારેક કાશી નદી કિનારે એક સંત પોતાના શિષ્ય સાથે કૂટિયામાં રહેતા હતા. તેઓ સમય ભજન–કીર્તન અને આરાધનામાં પસાર કરતા. એકવાર બંને દેશભ્રમણ માટે નીકળ્યા. ભ્રમણ કરતા એક અજાણી નગરીમાં પહોંચ્યા અને બગીચામાં કૂટિયા બનાવી. ગુરુએ શિષ્ય ગંગાધરને એક રૂપિયો આપીને બજારમાં સબ્જી લાવવાનું કહ્યું.
ગંગાધર બજારમાં ગયો તો જોયું કે ત્યાં બધી વસ્તુઓ — સબ્જી, દૂધ, દહીં, મીઠાઈ — બધું જ એક રૂપિયો સેરના ભાવે મળતું હતું. તેણે વિચાર્યું કે રોજ સબ્જી મળે છે, આજે મીઠાઈ લઈ જઉં. તે ખુશીથી મીઠાઈ લઈને પરત આવ્યો. ગુરુએ સાંભળીને કહ્યું — “બેટા, આ જગ્યા અંધેર નગરી લાગે છે, અહીંથી તરત જ જવું જોઈએ. અહીંનો રાજા મૂર્ખ છે.” પરંતુ ગંગાધરને આ નગરી ગમી ગઈ. ગુરુએ મજાકમાં કહ્યું, “ટકે સેર મીઠાઈ ખાઈને તંદુરસ્ત થા, જોખમ આવે તો મને યાદ કરજે।” એમ કહી ગુરુ નિકળી ગયા અને ગંગાધર ત્યાં રહી ગયો.
કેટલા મહિના પછી ગંગાધર મીઠાઈઓ ખાઈને મોટો–તગડો થઈ ગયો.
એક દિવસ ગરીબ વિધવા કલાવતીની બકરી એક પંડિતના ખેતરમાં ઘાસ ખાઈ ગઈ. પંડિતે ગુસ્સામાં બકરીને મારી નાખી. કલાવતી રડતી રાજા પાસે ન્યાય માંગવા ગઈ. મૂર્ખ રાજાએ આદેશ આપ્યો — “જાનના બદલે જાન.” એટલે પંડિતને ફાંસી આપવાનું નક્કી થયું. પરંતુ તે બહુ દુબળો હોવાથી ફાંસીનો ફંદો તેના ગળે ફિટ ન આવ્યો. રાજાએ કહ્યું, “જાઓ, સૌથી મોટો માણસ શોધો અને તેને ફાંસી ચઢાવો.”
જલ્લાદ ગંગાધરને જોઈને પકડી લાવ્યો. ગંગાધરે કહ્યું, “મારો શું ગુનો?” રાજાએ કહ્યું, “ફંદો તારા ગળે ફિટ છે, એટલે તું જ ફાંસી ચઢે.” તેને ગુરુની વાત યાદ આવી. તેણે ધ્યાન લગાવ્યું અને ગુરુ તરત જ હાજર થયા.
ગુરુએ ગુપ્તમાં કહ્યું — “જે કહું તે કરજે.” ગુરુ જલ્લાદને કહેવા લાગ્યા, “હું પણ મોટો છું, મને પહેલો ચઢાવ.” ગંગાધરે કહ્યું, “ના, પહેલો મને ચઢાવો.” બંને ઝગડતા જોયા પછી રાજાને શંકા થઈ. તેણે પૂછ્યું, “ફાંસી માટે લડાઈ શા માટે?” ગુરુએ કહ્યું, “હમણું વિશેષ મુહૂર્ત છે. જે ફાંસી ચઢશે તેને આવતા જન્મે તમારાથી પાંચ ગણું મોટું રાજ્ય મળશે.”
લાલચી રાજાએ કહ્યું, “હું જ ચઢીશ.” અને તેણે ફાંસીનો ફંદો ગળે નાખીને પોતે જ ચઢી ગયો.
ગુરુ–શિષ્ય ત્યાંથી તાત્કાલિક નિકળી ગયા. ત્યારથી કહેવત પ્રસિદ્ધ થઈ: “અંધેર નગરી ચોપટ રાજા, ટકે સેર ભાજી ટકે સેર ખાજા।”
આધ્યાત્મિક અર્થ
આજની દુનિયા પણ એવી અંધેર નગરી બની ગઈ છે. બધાંજ અજ્ઞાનમાં છે, સાધુ–સંત કે વિજ્ઞાન બધું અજ્ઞાનમાં ફસાયેલું છે. આ કારણે કલીયુગ તામસિક બની ગયો છે. માણસ પોતાની મૂર્ખતામાં જે કર્મ કરે છે, તેનું પરિણામ ભોગવવું પડે છે. શિવબાબા આવી આત્માઓને દૈવી બુદ્ધિ અને જ્ઞાન આપી સમજદાર અને માસ્ટર નોલેજફુલ બનાવે છે, જેથી તેઓ સતયુગના માલિક બની શકે.
